Czwartek, 23 maja 2019

Roman Dmowski: Ojczyzna a doktryna

Opublikowano: 28 września 2016 15:29:03
Podziel się i skomentuj

Nie ma narodu, którego położenie dzisiejsze byłoby tak trudne, a przyszłość tak niejasna, jak nasza. Prawdę tę jużeśmy nieraz stwierdzali, biorąc ją za punkt wyjścia dla naszych politycznych roztrząsań. Są ludy, którym odebrano nawet to, z czego my korzystamy, ale żadnemu nie odebrano tyle, żaden nie jest tak, jak my, uciśniony w stosunku do swej wartości cywilizacyjnej. Jednocześnie, ze wszystkich kwestyj narodowych kwestja polska jest najbardziej skomplikowaną: na żadną nie składa się tyle poszczególnych, niezmiernie trudnych zagadnień, których rozwiązania umysł ostrożny łatwo nie przewiduje.

A jednak ogromem tych trudności nie wolno się przerażać, nie wolno rąk opuszczać, jeno trzeba z niesłabnącym wysiłkiem myśli, w ciągłem zestawianiu jej, wyników z realnemi warunkami życia tworzyć stopniowo system przeciwdziałania szkodliwym wpływom dzisiejszym i twórczej, budującej pracy dla przyszłości - system polityki narodowej. Ale nie wolno także tego zadania sobie upraszczać, nie wolno przechodzić do porządku nad zagadnieniami, których nie zdołaliśmy rozwiązać, nie wolno zamykać oczu na to, czego umysł nasz przezwyciężyć nie może - trzeba mieć odwagę do przyznania się, że się nie posiada skończonego programu narodowego, do stwierdzenia, że ten jest niemożliwy, do pozostawienia otwartemi tych pytań, na które ani sumienie, ani zdrowy rozum nie pozwala dziś dać odpowiedzi.

Byt nasz narodowy w przyszłości jest dla nas zagadką. Nikt z ludzi, umiejących logicznie myśleć i mających poczucie odpowiedzialności za wygłaszane zdania, nie zdoła dziś nietylko przedstawić form naszej politycznej egzystencji w bliskiej przyszłości, ale nawet nakreślić drogi, na której osiągniemy to, co musi być celam każdego uczciwego i rozumnego Polaka - mianowicie, uwolnienie się od ucisku, zjednoczenie rozdzielonego narodu i zdobycie dla niego możliwie najpomyślniejszych warunków rozwoju.

W dzisiejszem położeniu polityka narodowa musi, o ile to jest możliwe, zostawiać sobie wszystkie drogi otwartemi, wobec tego, że żadna nie jest pewną; musi być możliwie wolną od wszelkich złudzeń i uprzedzeń, ażeby umiała każdą sprzyjającą okoliczność na korzyść sprawy narodowej wyzyskać. Nie może ona pchać narodu całą siłą na jedną drogę, gdy to jest połączone z zamknięciem mu dróg innych; nie może stawiać na kartę mniejszej lub większej ilości dobra narodowego dla jakiejś powziętej zgóry myśli. Słowem, musi ona więcej, niż kiedykolwiek, być realną polityką interesu narodowego, nie zaś polityką oderwanych kombinacyj, musi być działaniem dla ojczyzny, nie dla doktryny.

Uznanie tej zasady określa z najistotniejszej strony stanowisko naszego stronnictwa od początku jego istnienia. Zaczęło ono od walki, z biernością polityczną ogółu, zamykającego oczy na zagadnienia polityki narodowej, obawiającego się nawet uprzytomnić sobie cały ich ogrom. W miarę postępu pracy do tej walki przybyła walka z wszelkiego rodzaju doktrynerstwem, zgubnem niemniej, a w ważniejszych chwilach mogącem nawet stać się zgubniejszem, niż bezczynność.

Ogólnem jest zjawiskiem wśród ludzi, zajmujących się czynnie polityką, że ci, których na pole tej działalności pchnęło żywe poczucie obowiązku służenia społeczeństwu i myśl obywatelska, z czasem coraz więcej identyfikują sprawę publiczną ze swemi osobami i w końcu zamiast polityki narodowej zaczynają prowadzić politykę czysto osobistą. U gorszych jest to polityka własnej kieszeni, u lepszych zaś - własnych teoryjek i doktryn. U tych ostatnich polityków schodzi w końcu na to, że więcej kochają własną koncepcję polityki, niż ojczyznę, i gotowi są raczej sprawę narodową zaprzepaścić, byle się nie dać ze swojej drogi sprowadzić. Mają oni zawsze dla narodu niezawodną drogę do szczęścia, żądają, ażeby ten w nią uwierzył i, żeby poświęciwszy wszystko, postawiwszy na kartę cały swój dotychczasowy dorobek, poszedł za nimi ażeby, jak nasz chłop, płynący za ocean, rzucił w morze tradycyjny kożuch, uwierzywszy, że u kresu wskazanej drogi czeka go niezawodne słońce i wieczne ciepło.

Im naród mniej jest politycznie dojrzały, im mniej jest uzdolniony do wywierania kontroli nad ludźmi, prowadzącymi w jego imieniu politykę, tem łatwiej ci politycy podlegają upadkowi moralnemu i zużytkowują sprawy publiczne na rzecz swych prywatnych interesów; i upadkowi umysłowemu, objawiającemu się w doktrynerstwie. Skłonność do ostatniego jest tak siłna, że tylko ciągłe a żywe zetknięcie ze społeczeństwem, z jego produkcyjnemi i myślącemi sferami, nieustanne poddawanie programowych założeń krytyce i kontroli tegoż społeczeństwa, może od niego chronić. Skłonność ta jest tem większą, im zagadnienia polityczne trudniejsze, bo umysł lubi się uwalniać od obowiązku ciągłej walki z trudnościami, ciągłego torowania drogi w chaosie pytań i wątpliwości, a zastępować je przeżuwaniem raz wynalezionych formułek.

Doktrynerstwu i przeżuwaniu formułek, mającemu zastąpić pracę myśli nad tłoczącemi się pod uwagę zagadnieniami realnego życia, sprzyja zarówno fizyczne odcięcie się od społeczeństwa przez emigrację, jak dobrowolne odosobnienie się moralne i umysłowe - czy to będzie odosobnienie się socjalistów, którzy nie chcą mieć do czynienia z "burżuazją" i jej umysłowością, czy arystokratycznych konserwatystów, uważających, że prowadzenie polityki i wpływ na jej bieg należy tylko da wybranych.

Dzięki bezkrytyczności politycznej naszego ogółu, który nie rozumie się na szerszych programach i co najwyżej instynktownie je odpycha, gdy wprowadzenie ich w życie nazbyt groziłoby jego samozachowaniu, niwa polityczna bujnie u nas chwastem doktrynerstwa porasta, zwłaszcza w stosunku do ogólnej aktywności politycznej społeczeństwa. U nas ludzie albo nie dotykają wcale zagadnień szerszej polityki narodowej, albo też jeżeli do nich przystąpili, to odrazu bez łamania sobie głowy, bez badań i doświadczeń znajdują niezawodną drogę, prowadzącą do zbawienia ojczyzny. Wielkie zagadnienie naszej narodowej przyszłości, dziesięćkroć trudniejsze od wszystkich, nad któremi pracują najwięksi mężowie stanu, staje się dla nich odrazu prostem, jasnem, niewątpliwem. Bez wahania nawołują ogół, by, nie oglądając się za siebie, poszedł ich drogą, a każdego, kto wątpi o wartości ich wskazań, odsądzają od czci wiary.

Rodzaje tego doktrynerstwa są różne, a w miarę zmiany warunków chwili ten lub ów na wierzch wypływa i więcej zwolenników zyskuje.

Najbardziej odbiegający od rzeczywistości a najwięcej bodaj rozpowszechniony i mający swych przedstawicieli nawet wśród ludzi odgrywających pewną rolę polityczną, jest doktryneryzm sprawiedliwości. Wbrew wszelkim naukom historji każe on nam wierzyć, że sprawiedliwość w stosunkach międzynarodowych zwycięży, a w celu przyśpieszenia tego triumfu poleca nam samym na wszystkie strony sprawiedliwość czynić. Teorja ta da się streścić w sposób następujący: tam, gdzie my mamy co do zdobycia, nie bierzmy, ale przeciwnie oddajmy to, cośmy niegdyś zdobyli; tam zaś, gdzie na nas coś zdobyto i gdzie w dalszym ciągu zdobycze czynią, nie brońmy się, nie odbierajmy tego, co nam wydarto, ale czekajmy przyjścia królestwa sprawiedliwości.

W pewnem, acz dalekiem pokrewieństwie z powyższem rozwija się doktryneryzm socjalistyczny. Jako pewnik ogłasza on dzisiejszą i przyszłą solidarność międzynarodową proletarjatu i każe wierzyć, że żwycięstwo ostatniego w całej Europie ureguluje kwestję polską "na zasadach sprawiedliwości". Według niego nie potrzeba dziś myśleć o narodzie jako o całości, nie trzeba wzmacniać jego spójności, ale przeciwnie, rozbijać ją, przecinać węzły moralne, łączące warstwy pracujące z resztą społeczeństwa, a natomiast zespalać je z proletarjatem innych krajów. Polska ma pewną przyszłość, jako "rzeczpospolita ludowa, socjalistyczna", którą powoła do życia powstanie proletarjatu polskiego, popartego przez proletarjat innych krajów. Trzeba uwierzyć w to, na to wyłącznie liczyć, a dla przyśpieszenia zwycięstwa proletarjatu zniszczyć moralne podstawy naszej egzystencji dzisiejszej, wytępić ideę narodową itd.

Roman Dmowski: Ojczyzna a doktryna

Z drugiej strony mamy doktryneryzm słowiański, najbardziej rozpowszechniony w zaborze pruskim, a więc w tej części Polski, która najmniej zna Słowian, a najwięcej ma do czynienia z Niemcami. Ten znów z całą pewnością głosi, że zbawienie nasze leży w solidarności wielkiej rodziny słowiańskiej, naturalnie - bo inaczej być nie może - pod supremacją najpotężniejszego członka rodziny - Rosji. Dla przyśpieszenia chwili, w której braterstwo słowiańskie zakwitnie, zaleca on w stosunku do Rosji nie tylko zapomnienie wszelkich uraz przeszłości, ale także zamknięcie oczu na wszelkie krzywdy, jakich od niej dziś doznajemy; przez oddawanie dobrowolne tego, co Rosja nam dziś wydziera, chce on pozyskać jej poparcie w walce z niemczyzną, chociażby cena tego poparcia w stratach na wschodnim froncie kilkakroć przewyższała to, co na zachodnim możemy zyskać.

Z tym pokrewna jest doktryna bezpośredniego związku z Rosją, biorącą za punkt wyjścia pewnik, że naród nasz nie ma najmniejszych warunków do odzyskania kiedykolwiek niepodległości politycznej, że wyrokiem dziejów skazany jest on na istnienie w granicach państwa rosyjskiego. Zaleca ona dążenie do wytworzenia stałego a możliwie przyjemnego modus vivendi ze społeczeństwem rosyjskiem pod wspólnym, rosyjskim rządem, a w celu przyśpieszenia tego stanu, do pozyskania zaufania narodu i rządu rosyjskiego przez lojalne względem jednego i drugiego zachowanie się, a właściwie przez działanie na ich korzyść. Według tej teorji powinniśmy, uznając, że czeka nas nieunikniony koniec w objęciach Rosji, rzucić się w nie sami, zdając się na łaskę - nie dopowiada się, że i na niełaskę - nie oglądając się na żadne inne widoki.

Oprócz tych, liczniej reprezentowanych typów doktrynerstwa mamy cały szereg innych, mniejszą odgrywających rolę w naszej polityce, a stąd mniejszą wyrządzających szkodę. Nie można się tu zatrzymywać nad każdym z nich, wystarczy powyższe skrócone - choć nie zdaje nam się, żeby zbyt zwulgaryzowane - przedstawienie najważniejszych, by uprzytomnić sobie, do jakiego stopnia lekkomyślne doktrynerstwo zachwaściło niwę naszej polityki narodowej, kładąc tamy biegowi szerokiego prądu narodowej, prawdziwie politycznej myśli.

Doktryny mieć można, a nawet każdy głębszy polityk je ma i mieć musi. Zrozumiałą też jest rzeczą, że ktoś bierze w polityce za punkt wyjścia swoją doktrynę. Ale nie wolno, zwłaszcza w naszem, tak skomplikowanem i tak groźnem położeniu, być tyle pewnym siebie, żeby całą politykę na jednej doktrynie oprzeć, i pociągać społeczeństwa do porzucenia wszelkich widoków politycznych dla jednego, wyciągniętego z czyichŚ, mniej lub więcej jednostronnie ugrupowanych przesłanek. Polityka narodowa, polityka, która jest istotną służbą dla narodu, nie zaś dla swoich pomysłów i ambicyj, polityka taka dąży do obranego celu po wyraźnie wytkniętej drodze, ale jednocześnie stara się nie zamykać żadnych innych dróg, na których można jakiekolwiek korzyści dla narodu osiągnąć. Tem się właśnie różni ona od polityki doktrynerskiej. Gdy ostatnia wskazuje zawsze narodowi jedną niezawodną drogę do bezpiecznego bytu i możliwej sumy szczęścia, gdy nawołuje ona społeczeństwo do rzucenia się na tę drogę na oślep z poświęceniem wszystkiego, co w jakimkolwiek innym kierunku zdobyć można, polityka realna zbyt się Iiczy z dobrem narodowem, zbyt dbała jest o jutro ojczyzny, ażeby będąc najbardziej nawet pewną korzyści, które w jednym kierunku dać może, chciała za te korzyści płacić czemkolwiek, co naród w innym kierunku zdobył lub ma do zdobycia. Może ona i musi żądać poświęceń i ofiar, ale poświęceń i ofiar osobistych, posiadanie narodowe pozostawiając nietkniętem. Jeżeli ją nazywa się "polityką ofiar", a nie nazywa się tak polityki, gotowej każdej chwili poświęcać nagromadzone przez stulecia dobro narodowe, to dlatego, że społeczeństwo nasze bardzo mało jeszcze jest posunięte na drodze uspołecznienia, że słabe jest jeszcze u nas poczucie obowiązków obywatelskich, niski stopień moralności publicznej, że bez porównania łatwiej odczuwamy stratę osobistą, nietylko swoją, ale i cudzą, niż stratę publiczną, narodową.

Biorąc rzecz ze stanowiska ewolucji etycznej, polityka doktrynerska stanowi stadjum przejściowe od brutalnej polityki interesu osobistego do polityki prawdziwie obywatelskiej, do realnej polityki narodowej. Prowadzą ją ludzie wyżsi ponad szwindle polityczne i korupcję, brzydzący się szukaniem zysków dla siebie pod przykryciem płaszczyka obywatelskiego, ale niedorośli do tego, by więcej cenić dobro publiczne, interes narodowy, niż własne teorje i pomysły polityczne.

W naszem polożeniu narodu rozdartego na trzy części, należącego do trzech państw, polityka narodowa wymaga o wiele większego wysiłku myśli i o wiele wyżczego poziomu moralnego, niż w położeniu innych niezawisłych narodów. Dlatego to nawet ludzie, którzy w zakresie stosunków danej dzielnicy umieją prowadzić politykę realną, politykę interesu publicznego, w sprawach ogólno-narodowych, jeżeli nie głoszą zasady bierności, stają na gruncie najczystszego doktrynerstwa i popierają politykę prób ryzykownych, za które naród, bez względu na to, czy się powodzą, czy nie, zawsze bardzo drogo płaci.

Zarzucą nam niezawodnie, iż sami jesteśmy doktrynerami, iż twierdząc, że zwalczamy doktrynerstwo w jego istocie, zwalczamy tylko cudze doktryny, by na ich miejsce postawić swoje, że także nawołujemy społeczeństwo do wkroczenia na naszą drogę, do odwrócenia się od tych, którzy mu inne drogi wskazują, że narzucamy mu politykę prób, czy, jak kto chce "hazardów", za które przyjdzie drogo zapłacić.

Zarzut taki, o ile nie podyktowała go niesumienność, można postawić tylko po bardzo powierzchownem poznaniu naszego kierunku, bez głębszego wejrzenia w jego istotę.

Program demokratyczno-narodowy, czyli - jak się dziś często mówi - wszechpolski, nie jest programem operacyj wymiennych, polegających na zrzekaniu się już posiadanych dóbr dla uzyskania spodziewanych, ale programem prac pozytywnych i zdobyczy wywalczanych, nie zaś kupowanych lub wyszachrowanych.

Postawiwszy sobie za cel osiągnięcie możliwie najpomyślniejszych warunków narodowego rozwoju, nie przesądzamy wcale granic tej możliwości i wiedząc, jak mało podstaw mamy do przewidywań na przyszłość, nie zobowiązujemy nikogo do takiej lub innej w tym względzie wiary. Jesteśmy przekonani, że naród nasz jest zdolny i będzie miał w przyszłości możność stopniowego zdobycia całości warunków narodowego rozwoju w postaci zupełnej niezawisłości państwowej, i uważamy wszelką prawdziwie narodową działalność polityczną za stopniowe przygotowanie do niej, ale program nasz nie wymaga od narodu, żeby się na rzecz tego dążenia czegokolwiek jako naród zrzekał.

Wychodzimy z założenia, że naród nasz, chcąc zgotować sobie lepszą przyszłość, musi w jak najpełniejszem pojęciu być narodem: stąd dążymy z jednej strony do osiągnięcia jak najściślejszej spójni politycznej między dzielnicami, z drugiej zaś do rozszerzenia poczucia narodowego na warstwy, dotychczas obojętne, a skutkiem tego w rachunku sił narodowych nie przedstawiające odpowiedniej wartości. W dalszym ciągu, przyjmując za fakt, wynikający z doświadczenia dziejowego ludzkości, że narody nie zdobywają nic, jeżeli nie chcą zdobyć, że podnoszą się one szerokiemi aspiracjami, pracą twórczą i walką z wrogiemi im siłami, a giną brakiem tych aspiracyj, niezdolnością do pracy i walki, nakreśliliśmy zaczątki programu polityki czynnej, programu dźwignięcia narodu pracą, dzielnością i ofiarnością jak największej liczby składających go jednostek.

Przypuściwszy nawet, że państwu polskiemu, w dziśiejszem pojęciu państwa, nigdy nie sądzono powstać na nowo, że o poprawie losu naszego zadecyduje nastanie ery sprawiedliwości narodowej, jak chcą jedni, czy zwycięstwo międzynarodowo solidarnego proletarjatu, jak chcą inni, czy zjednoczenie Słowian, czy nawet pogodzenie się z Rosją - na każdą z tych możliwych lub urojonych ewentualności w tem lepszych znaleźlibyśmy się warunkach, im więcej bylibyśmy jako naród warci, im więcej byśmy dla siebie, jako dla narodu, osiągnąć chcieli, im większa byłaby nasza praca narodowo-cywilizacyjna, im większa zdolność do walki o swoje prawa, do poświęceń i ofiar osobistych na rzecz dobra ogólnego, narodowego. Dlatego to, gdyby się nawet najsilniej zachwiała w nas ta wiara, w której właśnie utwierdzamy się coraz bardziej, wiara, żeśmy narodem, przeznaczonym do niezawisłego bytu państwowego, jeszczebyśmy nie zmienili podstaw naszej działalności, nie usunęli niepodległości ze stanowiska ostatecznego celu naszych politycznych usiłowań, bo łatwiej osiągnąć mniej, żądając więcej. Jeżeli są narody, którym nie sądzono, ze względu na ustrój wewnętrzny społeczeństwa lub położenie geograficzne, powrócić do niezawisłego, samoistnego bytu, to należą do nich przedewszystkiem Irlandczyczy, Węgrzy i Czesi, a jednak, czyż pierwszym i drugim zaszkodziło do osiągnięcia poprawy losu dążenie do niezawisłości państwowej? czy ostatni nie zyskali wyłącznie na nieprzejednanej polityce zdobyczy?...

Stawiamy sobie za cel zdobycie niezawisłości politycznej dla naszego narodu, pragniemy w życiu narodowem stworzyć okres szerokiej pracy i wytężonej walki, prowadzącej do odzyskania na nowo państwa polskiego, ale nawet ci, co dziś jeszcze w ten ostateczny rezultat nie wierzą, jeżeli są realnymi politykami, muszą iść z nami, bo częściową, stopniową poprawę doli narodu można osiągnąć tylko na drodze, którą nasz program wskazuje, mianowicie, na drodze pracy i walki, w której korzyści narodowe okupywać będziemy wysiłkami i poświęceniem osobistem. Wszelkie kupowanie ulg lub zaskarbianie sobie czyjejkolwiek przychylności na przyszłość drogą abdykacji z materjalnego lub moralnego dobra narodowego w jakimkolwiek kierunku, drogą wycofywania swych sił z pola walki, musi nas stopniowo zubażać, bo w polityce wymiennej zawsze ta dyplomacja więcej zyskuje, za którą silna, gotowa do walki armja stoi.

Program nasz - w zakresie polityki ogólnonarodowej jedyny program realny - zrodził się z doświadczeń politycznych najświeższej doby oraz z nowoczesnej politycznej wiedzy, zrodził się w pokoleniu, odczuwającem ducha nowych formacyj odradzającego się społeczeństwa, w pokoleniu, od wczesnych lat widzącem codzienne zamachy na nasz byt narodowy i przekonywającem się mocą własnego doświadczenia, że bierność prześladowanych tylko wzmacnia nacisk wroga. Pokolenie to nauczyło się głębiej myśleć o losach ojczyzny i głębiej odczuwać potrzeby i aspiracje masy narodu, a ciężkie warunki życia zbiorowego wyrobiły w niem silniejsze poczucie odpowiedzialności za to, co się na niwie publicznej robi. Pokolenie to mogło i musiało zrobić krok naprzód w pojmowaniu spraw narodowych, okazać się zdolnem do wzniesienia się ponad małe ambicje doktrynerstwa, ponad bezsilną dyplomację, sprowadzającą się do frymarczenia dobrem narodowem; musiało rzucić pierwsze hasła polityki realnej, polityki szeroko pojętego interesu narodowego.

Jeżeli koło programu naszego grupują się lepsze żywioły młodzieży, to nie dlatego, że jest to program oderwanych od życia ideologów, jak sobie wyobrażają rozmaici pseudorealiści polityczni, będący właściwie małymi politycznymi geszefciarzami, i nietylko dlatego, że sięgając do szerszych potrzeb i aspiracyj narodowych, stanowi on wyższy pokarm moralny dla tych, którzy się jeszcze nie znieprawili w małostkowem współzawodnictwie interesów osobistych, ale także, i to przedewszystkiem, dlatego, że program nasz stanowi postęp umysłowy w polityce narodowej, bo ogromnym postępem jest wzniesienie się nad doktryny i łatwe formułki, zmierzenie się z trudnemi zagadnieniami realnego bytu narodowego.

Dzisiejsze młode pokolenie, wyrastając w warunkach nowoczesnych, ma większą łatwość zdania sobie sprawy z całej nicości dotychczasowych kierunków myślenia o sprawach narodowej polityki. Z niego dopiero wyrośnie większy zastęp tych, co będą umieli interesem narodu każdy krok swój polityczny mierzyć.

Nie wcieleniu w życie martwych oderwanych doktryn, nie fikcjom wypływającym z bezczynnego mędrkowania, oddadzą oni swe siły, ale żywej i pragnącej żyć ojczyźnie.

za: R. Dmowski, Pisma, Tom III, str. 45-56

Podziel się i skomentuj